Polski Klub Katalizy

Na skróty

prof. dr hab. Krystyna Dyrek
em. pracownik Wydziału Chemii Uniwersytetu Jagiellońskiego, profesor honorowy UJ

1952 - mgr filozofii w zakresie chemii, Wydział Matematyczno-Przyrodniczy Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie; „Metoda acetylenowa oznaczania wody w hydratach" opiekun: prof. B. Kamieński
1960 - dr nauk chemicznych, Wydział Matematyki Fizyki i Chemii Uniwersytetu Jagiellońskiego; „O produkcie addycji jodu do soli Reinecke”, promotor: prof. W. Jakób
1974 - doktor habilitowany, Wydział Matematyki Fizyki i Chemii Uniwersytetu Jagiellońskiego; Warszawa: „Wpływ własności fizykochemicznych stałych roztworów tlenków metali przejściowych na formy tlenu zaadsorbowanego na ich powierzchni”
1986 - tytuł naukowy profesora
2001 - honorowy profesor Uniwersytetu Jagiellonskiego

Dorobek naukowy i główne zainteresowani badawcze prof. dr hab. Krystyna Dyrek związane są z pograniczem chemii powierzchni ciała stałego i katalizy. W swych pracach prof. Krystyna Dyrek stosowała z wielkim sukcesem technikę spektroskopii elektronowego rezonansu magnetycznego jako podstawową metodę badawczą, wykorzystując w pełni ogromne możliwości diagnostyczne tej metody do poznawania procesów i zjawisk zachodzących na powierzchni i we wnętrzu paramagnetycznych układów tlenkowych. Na Wydziale Chemii Uniwersytetu Jagiellońskiego stworzyła pierwszy w Polsce i liczący się w skali międzynarodowej zespół specjalizujący się w badaniach materiałów katalitycznych metodą Elektronowego Rezonansu Paramagnetycznego.

Dorobek naukowy profesor Krystyny Dyrek obejmuje ponad 130 pozycji, w tym przeglądową pracę w prestiżowym czasopiśmie Chemical Reviews, będącą podsumowaniem jej wieloletnich doświadczeń w zakresie spektroskopii EPR. Prof. Krystyna Dyrek jest również współautorem opracowań książkowych Nomenklatura chemii nieorganicznej IUPAC (tłum. z języka angielskiego) oraz Kompendium Chemii IUPAC (tłum. z języka angielskiego). Była też członkiem Zespołu Redakcyjnego Wydawnictwa Naukowo-Technicznego: Współczesna Chemia Nieorganiczna. Profesor Krystyna Dyrek wygłosiła na zaproszenie organizatorów kilkadziesiąt referatów plenarnych na międzynarodowych i krajowych konferencjach naukowych. Była członkiem licznych komitetów naukowych, głównym redaktorem materiałów wielu międzynarodowych konferencji oraz profesorem gościnnym na uniwersytetach w Paryżu, Detroit i Bolonii.

Kariera naukowa i zawodowa prof. dr hab. Krystyny Dyrek była ściśle związana z Uniwersytetem Jagiellońskim, gdzie przeszła wszystkie etapy kariery naukowej. W latach 1978-1981 i 1993-1997 pełniła funkcję kierownika Zakładu Chemii Nieorganicznej UJ, a w latach 1984-1990 przez dwie kadencje Prodziekana Wydziału Chemii. W latach 1990-1993 profesor Krystyna Dyrek była Prorektorem Uniwersytetu Jagiellońskiego d/s Współpracy z Zagranicą, członkiem Senatu UJ (1989-1993) oraz członkiem Konwentu Godności Honorowych UJ (1990-2000). Przez 18 lat, do chwili przejścia na emeryturę w 2000 r., kierowała Zespołem Katalizy i Fizykochemii Ciała Stałego na Wydziale Chemii UJ. Profesor Krystyna Dyrek była promotorem kilkunastu prac doktorskich, sześciu z jej uczniów uzyskało stopień naukowy doktora habilitowanego, a trzech tytuły profesorskie. Jej praca na wszystkich stanowiskach spotykała się zawsze z wielkim szacunkiem i uznaniem ze strony uczniów i współpracowników.
            
Profesor Krystyna Dyrek pracę badawczą w dziedzinie katalizy rozpoczęła w roku 1964 pod kierunkiem Profesora Adama Bielańskiego w nowo utworzonym Zespole Katalizy i Fizykochemii Ciała Stałego na Wydziale Chemii UJ. Prowadzone wówczas badania dotyczyły weryfikacji postulowanych przez elektronową teorię katalizy zależności pomiędzy własnościami półprzewodnikowymi tlenków metali przejściowych a ich aktywnością katalityczną. Kontynuacją wcześniejszych zainteresowań magnetochemicznych prof. Krystyny Dyrek w tym okresie były badania wpływu stopnia rozdrobnienia tlenków metali przejściowych na ich właściwości superparamagnetyczne.

Praca habilitacyjna profesor Krystyny Dyrek dotyczyła mechanizmu chemisorpcji ditlenu na układach zawierających paramagnetyczne jony metali przejściowych rozproszone w diamagnetycznych matrycach tlenkowych. Badania, prowadzone na stałych roztworach typu CoO-MgO i MnO-MgO nowatorską wtedy metodą EPR wykazały, że w miarę rozcieńczania stałego roztworu i zmniejszania się oddziaływań pomiędzy paramagnetycznymi jonami, zmieniają się formy i reaktywność chemisorbowanego tlenu. Studia nad układem V2O5-MoO3 pozwoliły z kolei, na poznanie jego składu fazowego, własności magnetycznych i optycznych oraz określenie roli centrów wanadowych w procesach adsorpcji i katalitycznego utleniania węglowodorów, a także na określenie mechanizmu i kinetyki procesów redoksowych, zachodzących w trakcie tych reakcji.

Profesor Krystyna Dyrek w czasie swojej działalności naukowej nawiązała owocną współpracę z wieloma ośrodkami naukowymi zagranicą, która zaowocowała nie tylko licznymi wspólnymi publikacjami, lecz również otworzyła drogę Jej współpracownikom do odbycia staży w renomowanych ośrodkach naukowych. W trakcie stażu podoktorskiego w grupie prof. R. Schindlera (Niemcy) profesor Krystyna Dyrek wykorzystała metodę EPR do nowatorskich badań defektów paramagnetycznych generowanych w tlenkach metali przejściowych (TiO2) pod wpływem światła. Te pionierskie w tym czasie prace wiążą się z problemem wykorzystania energii słonecznej dla produkcji wodoru poprzez fotokatalityczny rozkład wody. Badania natury i własności rodników tlenowych zaadsorbowanych na stałych roztworach CoO-MgO, kontynuowane we współpracy z prof. M. Che (Francja), doprowadziły do odkrycia zjawiska odwracalnego wiązania tlenu.

Inny ważki wątek zainteresowań naukowych prof. K. Dyrek, podjęty we współpracy z prof. S. Schlick (USA), dotyczył badań katalizatorów zawierających jony metali przejściowych w matrycach polimerowych, które pozwoliły na określenie mechanizmu wiązania jonów metali przejściowych przez polielektrolity i jony. Rezultatem współpracy z prof. G. Wendtem (Niemcy) nad zastosowaniem naniesionych na ZrO2 oksoklasterów wanadowych w reakcji utleniającego odwodornienia węglowodorów było wykazanie kluczowego wpływu promotorów alkalicznych na stopień dyspersji powierzchniowych form wanadu jako czynnika decydującego o aktywności i selektywności tych katalizatorów. Badania prowadzone z prof. Djega-Mariadassou (Francja) dotyczące procesów katalitycznego hydroodazotowania i hydroodsiarczania produktów naftowych pozwoliły z kolei na określenie mechanizmu i modelu kinetycznego reakcji HDN i HDS na nowatorskich katalizatorach węglikowych promowanych alkaliami.

Badania podjęte przez prof. K. Dyrek we współpracy z prof. A. Blennowem (Dania) nad termiczną degradacją skrobi, umożliwiły opracowanie mechanizmu tego procesu i ustalenie wpływu struktury ziaren skrobi i jej modyfikacji chemicznej na przebieg indukowanych temperaturowo procesów rodnikowych.

Duże znaczenie, zarówno z punktu widzenia badań podstawowych, jak i zastosowań praktycznych, miały prace prowadzone przez profesor Krystynę Dyrek nad rozwojem wzorców dla pomiarów ilościowych metodą EPR. Opracowano metodę otrzymywania i oceny jakości takich wzorców oraz przetestowano ich użyteczność na wielu próbkach katalizatorów, adsorbentów i minerałów.

Głęboka wiedza, dorobek naukowy, charyzma, pełna pasji i dobroci osobowość oraz wielkie zaangażowanie w działalność na rzecz społeczności akademickiej sprawiły, iż profesor K. Dyrek pełniła liczne funkcje z wyboru. Wyrazem uznania dla znaczącej pozycji w środowisku naukowym był Jej wybór w 1998 roku na stanowisko Przewodniczącej Krakowskiego Oddziału PTChem. W Polskim Towarzystwie Chemicznym prof. Krystyna Dyrek pełniła również funkcje Vice-Przewodniczącej Sekcji Ciała Stałego (1979-1984), Vice-Przewodniczącej Sekcji Katalizy (1986-1990), Vice-Przewodniczącej Sekcji Chemii Nieorganicznej (1989-1992). W latach 1996-1999 profesor Krystyna Dyrek była członkiem Komitetu Chemii PAN, a od założenia w 1992 r. jest członkiem Polskiego Klubu Katalizy.

Za swoje osiągnięcia naukowe, organizacyjne i dydaktyczne profesor Krystyna Dyrek została odznaczona Złotym Krzyżem Zasługi (1974), Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1983), Medalem Komisji Edukacji Narodowej (1995) oraz Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (1998). Za zasługi dla macierzystej uczelni profesor Krystyna Dyrek otrzymała prestiżowy Medal Merentibus (2002).