Zasłużeni Mistrzowie IKiFP PAN

PROFESOR DR. HAB. JERZY HABER (1930-2010)

DYREKTOR IKiFP PAN (1968-2002)

1 stycznia 2010 r. odszedł od nas profesor Jerzy Haber - wybitny uczony, Mistrz i Nauczyciel wielu pokoleń polskich chemików, wspaniały organizator życia naukowego. Był uznanym w skali międzynarodowej specjalistą w dziedzinie fizykochemii ciała stałego, katalizy i zjawisk powierzchniowych, twórcą i wieloletnim dyrektorem Instytutu Katalizy i Fizykochemii Powierzchni PAN w Krakowie.

Profesor Jerzy Haber urodził się 7 maja 1930 roku w Krakowie i z tym miastem związał całe swoje życie zawodowe i prywatne. Tutaj, w roku 1951 ukończył studia chemiczne na Wydziale Matematyczno-Fizyczno-Chemicznym Uniwersytetu Jagiellońskiego. Po studiach podjął pracę asystenta na Wydziale Metalurgicznym Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie. Równocześnie pracował w grupie kierowanej przez prof. Bielańskiego na Wydziale Ceramicznym AGH, prowadząc badania nad własnościami fizykochemicznymi tlenków metali przejściowych. W swoich pracach wykazał istnienie korelacji pomiędzy zmianami ich właściwości elektronowych, a aktywnością katalityczną (A.Bielański, J. Dereń, J. Haber, Nature 179 (1957) 668). Było to jedno z pierwszych w świecie, doświadczalne potwierdzenie wniosków elektronowej teorii katalizy. Tej tematyki dotyczyła także jego praca doktorska zatytułowana „Związek pomiędzy przewodnictwem elektrycznym pracującego katalizatora, a jego aktywnością katalityczną”, obroniona w wieku 26 lat.

W latach 1960-1961 odbył staż podoktorski na Uniwersytecie w Bristolu, gdzie współpracował z prof. F.S. Stone, podejmując pionierskie wówczas badania nad interpretacją zjawiska fotoadsorpcji i fotokatalizy na gruncie teorii pola krystalicznego, których wyniki do dziś cytowane są w podręcznikach i monografiach. (J. Haber, F.S. Stone, Trans. Faraday Soc. 59 (1963) 19). Odbył także staż w Imperial College of Science and Technology, w Londynie, u prof. F.C. Tompkins’a.

Po powrocie, kontynuował pracę w Akademii Górniczo-Hutniczej do 1968 roku jako adiunkt, a później docent. Był znakomitym wykładowcą. Jego wykłady z chemii fizycznej przyciągały rzesze studentów z różnych wydziałów tej uczelni.

W roku 1968 został mianowany kierownikiem samodzielnego Zakładu Katalizy i Fizykochemii Powierzchni PAN (od 1978 roku, Instytutu), powołanego w miejsce istniejącego wcześniej Zakładu Fizykochemii Zjawisk Powierzchniowych IChF PAN, kierowanego przez profesora UJ, Bogdana Kamieńskiego.

Instytut jest dziełem życia Profesora, który był autorem koncepcji stworzenia platformy dla wzajemnej wymiany myśli i badań w całym zakresie chemii fizycznej granic międzyfazowych gaz-ciało stałe, gaz-ciecz oraz ciecz-ciało stałe. Stał za spektakularnym rozwojem instytutu, który zaczynając od kilku użyczonych pomieszczeń i 28 pracowników (w tym 5 pracujących w dziedzinie katalizy sensu stricte), dopracował się po 30 latach własnej okazałej siedziby, unikatowego wyposażenia badawczego i niemal 100 pracowników, w tym 15 profesorów i docentów specjalizujących się w różnorodnych aspektach katalizy, chemii powierzchni i koloidów. Pomimo trudnych czasów podzielonej politycznie Europy, Instytut stał się elementem międzynarodowej sieci badawczej, placówką swobodnego przepływu myśli, umożliwiającą kontakty z całym światem, prawdziwym centrum doskonałości w swojej dziedzinie, choć taka nazwa wtedy nie pojawiała się jeszcze.

W Instytucie Profesor zainicjował i rozwinął szerokie badania, w różnych działach katalizy- heterogenicznej i homogenicznej zarówno w aspekcie badań podstawowych jak i stosowanych, a także chemii ciała stałego w zastosowaniu do katalizy. W szczególności badania dotyczyły złożonych układów tlenkowych - katalizatorów procesów selektywnego utleniania, a dalej zeolitów, katalizatorów na osnowie kompleksów metalo-organicznych, katalizatorów w ochronie środowiska, by wymienić tylko najważniejsze kierunki badań.

Badania te doprowadziły do sformułowania teorii katalitycznego utleniania węglowodorów i wprowadziły do literatury światowej pojęcia reakcji utleniania elektrofilowego i nukleofilowego. Klasyfikacja ta ujawniła korelacje pomiędzy własnościami katalitycznymi, a strukturą tlenków metali przejściowych i jest podstawą do naukowego doboru katalizatorów. Profesor Haber wykazał, że zdolność tlenków metali V-VII grup przejściowych do selektywnej addycji atomów tlenu do łańcucha węglowodorowego cząsteczki organicznej, związana jest ze zjawiskiem krystalograficznego ścinania. Badania nad monokrystalicznymi katalizatorami tlenkowymi pozwoliły na sformułowanie ogólnego wniosku, że poszczególne etapy elementarne reakcji katalitycznej mogą przebiegać na różnych płaszczyznach krystalograficznych (reakcje strukturalnie czułe).

Prof. Haber zainicjował pierwsze w skali światowej prace nad opisem elementarnych etapów reakcji katalitycznego utleniania węglowodorów metodami chemii kwantowej. Wykazały one, że wybór drogi reakcji zależy od orientacji reagujących cząsteczek względem siebie i względem powierzchni katalizatora, która ulega restrukturyzacji.

Rozwinięte przez prof. Habera badania nad homogenicznymi reakcjami utleniania węglowodorów z udziałem porfiryn metali przejściowych jako katalizatorów modelowych pozwoliły na wykazanie roli struktury elektronowej jonów metali przejściowych jako centrów aktywnych tych reakcji, oraz sformułowanie mechanizmów inicjacji reakcji łańcuchowych i etapu rozwijania łańcucha.

Niezależnie od pracy w Instytucie znajdował czas na kształcenie młodzieży, prowadząc wykłady na kilku wyższych uczelniach krakowskich.

Profesor Haber był aktywnym organizatorem i uczestnikiem życia naukowego w Polsce, w znacznym stopniu stymulując jego rozwój, m.in. poprzez koordynację krajowych badań w dziedzinie katalizy. Od 1971 profesor zwyczajny nauk chemicznych, od 1973 członek korespondent, a od 1983 członek rzeczywisty Polskiej Akademii Nauk, członek Prezydium PAN od 1990, Prezes oddziału Krakowskiego od 2003, członek czynny Polskiej Akademii Umiejętności od 1991, dyrektor jej Wydziału Matematyczno-Fizyczno-Chemicznego w latach 1999-2008, członek założyciel Polskiego Klubu Katalizy oraz jego prezes w latach 1992-2007, członek Rady Nauki przy Prezydencie RP, 1991-95, członek Centralnej Komisji ds. Tytułów i Stopni w latach 1975-81 i 2000-06 oraz członek Państwowej Rady Ochrony Środowiska, 1991-2002.  Za swoją działalność naukową i organizacyjną nagradzany i wyróżniany między innymi: doktoratem honoris causa Uniwersytetu im. Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, Nagrodą Naukową Prezesa Rady Ministrów, Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski.

Wspaniała erudycja i zdolności organizacyjne, biegła znajomość kilku języków, przyjacielskie i życzliwe nastawienie do wszystkich, wreszcie wielka łatwość nawiązywania kontaktów i talent towarzyski powodowały, że prof. Haber był cenionym członkiem wielu gremiów międzynarodowych i rozchwytywanym wykładowcą. Piastował liczne funkcje w instytucjach i gremiach międzynarodowych, m.in. prezydenta International Committee of Reactivity of Solids, 1976-84, wiceprzewodniczącego Commission on Colloid and Surface Chemistry Including Catalysis  IUPAC, 1977-87, przewodniczącego Subcommittee of Catalysts Characterization IUPAC, 1978-90, prezydenta International Council of Catalysis, 1988-92  oraz wiceprezesa European Federation of Catalysis Societies, 1997-99. Francuskie Towarzystwo Chemiczne przyznało Mu nagrodę im. Piotra i Marii Curie, a Niemieckie Towarzystwo Inżynierii Chemicznej i Biotechnologii DECHEMA - medal Alwina Mittascha. Był doktorem honoris causa Université Pierre et Marie Curie w Paryżu, członkiem Academia Europea i Narodowej Akademii Nauk Ukrainy. Odznaczony Orderem Palm Akademickich Republiki Francuskiej.

Był szeroko uznanym w Polsce i na świecie autorem publikacji naukowych: stworzył niemal 530 prac oryginalnych i 6 książek, otrzymał przeszło 50 patentów, wygłosił 115 referatów plenarnych i zaproszonych na międzynarodowych kongresach. Był promotorem 30 prac doktorskich, a także członkiem rad wydawniczych wielu czasopism naukowych, w tym najważniejszych dla dziedziny badań, które uprawiał: Journal of Catalysis (1976-82), Catalysis Reviews, Science and Engineering (1976-85), Reaction Kinetics and Catalysis Letters (od 1976), Journal of Chemical Technology and Biotechnology (od 1979), Polish Journal of Applied Chemistry (od 1979), Revue de Chimie Minerale/European Journal of Solid State Chemistry/Solid State Sciences (od 1980), Applied Catalysis (1981-84), Bulletin of the Polish Academy of Sciences, Chemical Series (1981-2004), Reactivity of Solids (1985-90), Catalysis Letters (od 1987), Bulletin des Sociétés Chimiques Belges (1991-1997), Polish Journal of Chemistry (1992-1996), Comptes Rendus de l'Academie de Sciences, Paris (od 1998).

Obywatel świata, na każdym kroku podkreślający swój ścisły związek z Ojczyzną, zapraszany na kongresy i spotkania w różnych zakątkach globu, profesor wizytujący uniwersytetów w Belgii, Francji, Japonii i Kanadzie, pozostał przez całe życie krakowianinem. Zapalony miłośnik sztuki i zabytków, szczególnie krakowskich, zainicjował w swoim Instytucie nowoczesne badania nad mechanizmem niszczenia i ochrony obiektów zabytkowych, oraz angażował się w działalność Rady Ochrony Środowiska w Krakowie. Stały bywalec koncertów i wernisaży. Z podróży po świecie wraz z żoną Hanną powracał do swojego pięknego domu na krakowskim Salwatorze, ogrodu, psów, wspaniałej biblioteki, kolekcji grafiki i kartografii, w tym profesjonalnego zbioru widoków swojego miasta. Czarujący gospodarz spotkań towarzyskich, człowiek, który miał rzadki dar słuchania drugiej osoby.

Profesor Jerzy Haber pozostanie na zawsze w naszej pamięci.